ساز و کار ارائه محصولات بيمه خرد

سال 1398

خلاصه مديريتي

در اين طرح تلاش شده است که علاوه بر ارائه تعاريف و کلياتي درباره محصولات بيمه‌ خرد، موضوعاتي چون مقررات و نظارت بر بيمه‌هاي خرد، مدل‌هاي کسب‌وکار براي ارائه اين نوع از بيمه‌ها و نيز محصولات رايج بيمه خرد در کشورهاي مختلف، به تفصيل مورد بررسي قرار بگيرند. طبق يافته‌هاي تحقيق، گرچه در کشورهاي مختلف رويکردهاي متفاوتي در رابطه با نظارت بر بيمه‌هاي خرد وجود دارند، اما توصيه‌ها و تجربه‌هاي موجود در اين زمينه، بيشتر بر مبناي نظارت مبتني بر ريسک هستند. هم‌چنين در زمينه روش ارائه، مدل مشارکتي يا بيمه‌گر- واسطه بيش از ساير مدل‌ها مورد توجه بوده است.

1- تعاريف و کليات بيمه خرد

الف) تعريف بيمه خرد: بيمه خرد، محصول بيمه‌اي خاص اقشار کم‌درآمد و آسيب‌پذير است که مانند بيمه‌هاي متعارف از اين افراد و اموال و کسب‌وکارشان در برابر برخي ريسک‌ها محافظت به عمل مي‌آورد. بهترين و جامع‌ترين تعريفي که از بيمه‌هاي خرد ارائه شده است، مربوط به سازمان جهاني کار است که آن را سازوکاري براي حمايت از افراد فقير در برابر ريسک (حادثه، بيماري، مرگ در خانواده، فجايع طبيعي و ...) در ازاي پرداخت حق بيمه که متناسب با نيازها، درآمد و سطح ريسک  اين افراد است، مي‌داند.

بيمه‌هاي خرد تفاوت‌هايي با بيمه‌هاي متعارف دارند که مهم‌ترين اين تفاوت‌‌ها در ويژگي‌هاي محصول، نحوه پرداخت حق بيمه، سيستم توزيع، مشخصات بازار هدف و مديريت خسارات مي‌باشد. ويژگي‌هاي خاص اين محصولات بيمه‌اي شامل طراحي ساده آن، طرح‌هاي پرداخت منعطف (به دليل جريان‌هاي درآمدي نامنظم يا فصلي مشتريان) و لزوم پردازش شفاف خسارات (به دليل عدم آگاهي يا کم‌ بودن سواد مالي و بيمه‌اي بازار مشتريان) مي‌باشد.

ب) مشتريان و کانال‌هاي توزيع: مشتريان بالقوه بيمه خرد عمدتا شامل کارگران بخش غيررسمي کار (که فاقد پوشش تامين اجتماعي هستند) و زنان و کودکان بي‌سرپرست يا بدسرپرست هستند. هم‌چنين مددجويان نهادهاي حمايتي و خيريه‌ها نيز مي‌توانند تحت پوشش بيمه‌هاي خرد قرار بگيرند.

براي ارائه بيمه‌هاي خرد، انتخاب کانال توزيع مناسب اهميت زيادي دارد. بيمه‌هاي خرد براي اين‌که براي افراد کم‌درآمد قابل استطاعت شوند، بايد کاهش هزينه را سرلوحه کار خود قرار دهند. توزيع اين نوع بيمه از طريق کانال‌هايي مانند نمايندگي يا کارگزاري‌ها که در صنعت بيمه بازرگاني عرف هستند، مستلزم صرف هزينه‌هاي فراوان است و بنابراين راهکاري که براي اين مسئله انديشيده شده، استفاده از کانال‌هاي توزيع غيرمتعارف مي‌باشد. کانال‌هاي بهينه توزيع موجب دسترسي به بازاري بزرگ، پايين‌ نگه داشته شدن هزينه توزيع و ايجاد يکپارچگي مي‌شود. مهم‌ترين کانال‌هايي که در حال حاضر براي توزيع بيمه خرد در کشورهاي مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرند، شامل موسسات مالي (به ويژه موسسات مالي ارائه دهنده خدمات مالي خرد)، سازمان‌هاي جامعه‌محور، خرده‌فروشي‌ها، اپراتورهاي تلفن همراه، کارفرمايان و فروش مستقيم مي‌باشند. البته ارائه‌دهندگان خدمات مراقبت سلامت، دفاتر پست و شرکت‌هاي صنايع همگاني نيز از جمله کانال‌هاي توزيع مناسب بيمه خرد هستند.

در توسعه بيمه‌هاي خرد، برخي نهادها و سازمان‌هاي بين‌المللي همکاري مي‌کنند که از آن جمله مي‌توان به سازمان بين‌المللي کار، بانک‌جهاني، شبکه بين‌المللي فرصت‌ها، شبکه بيمه خرد و صندوق بين‌المللي توسعه کشاورزي اشاره کرد.

ج) نقش بيمه‌هاي خرد در نظام تامين اجتماعي: موضوعي که مي‌تواند جالب توجه باشد، نقش بيمه‌هاي خرد در طرح‌هاي تامين اجتماعي است. براي ارتباطات بالقوه ميان حمايت اجتماعي و بيمه خرد، پنج حالت ممکن وجود دارد:

-         جانشين: جانشيني براي بيمه اجتماعي در جاهايي که دولت ظرفيت يا تمايل سياسي به بسط دادن بيمه‌هاي اجتماعي به افرادي که تحت پوشش بيمه‌هاي اجتماعي نيستند، ندارد.

-          گزينه جايگزين: در مواقعي که به علت تناسب با نيازها و توانايي‌هاي خاص گروه‌هاي کم‌درآمد، بيمه خرد جذاب‌تر از ساير برنامه‌هاي حمايت اجتماعي است.

-         پيوند: بيمه خرد وظايف عملياتي کليدي مانند ثبت نام، دريافت سهم حق بيمه، پرداخت مزايا و مديريت خسارات را بر عهده مي‌گيرد و بيمه اجتماعي به پذيره‌نويسي ريسک مي‌پردازد.

-         مکمل: در جايي که بيمه اجتماعي در صورت وقوع ريسک، فقط بخشي از هزينه‌هاي متحمل‌شده را پوشش مي‌دهد.

-         تکميلي يا اضافي: به مزاياي ارائه‌شده تحت پوشش بيمه اجتماعي، مزيتي اضافه مي‌کند.

2- مدل‌هاي کسب‌وکار بيمه خرد

 دسته‌بندي مدل‌هاي کسب‌وکار براي بيمه‌هاي خرد، بر اساس نوع نهادهايي است که در ارائه اين نوع بيمه مشارکت دارند که مهم‌ترين و رايج‌ترين آن‌ها شامل بيمه‌گران بازرگاني، تعاوني‌ها يا سازمان‌ها و انجمن‌هاي متقابل و سازمان‌هاي جامعه‌محور هستند.

-         مدل بيمه‌گران بازرگاني: در اين روش، بيمه‌گران بازرگاني از طريق مدل مشارکتي (بيمه‌گر- واسطه) به ارائه بيمه خرد مي‌پردازند و در اين راه با موسسات مالي، فروشگا‌ه‌هاي خرده‌فروشي، سازمان‌هاي مردم‌نهاد، شبکه‌هاي تلفن همراه فروشگاه‌هاي خرده‌فروشي، دفاتر پست و کيوسک‌هاي کامپيوتر و اينترنت مشارکت مي‌کنند. اين بيمه‌گران کم‌وبيش بر محصولات بيمه عمر تمرکز دارند که داراي ريسک کمتري است، مديريت آن آسان‌تر است و بنابراين به احتمال بيشتري به سودآوري مي‌رسد.

-         مدل تعاوني: مدلي است که در آن ارائه‌دهنده و دريافت‌کننده خدمت يکي هستند. به همين دليل برخي ريسک‌ها کاهش مي‌يابند و کارايي هزينه‌اي زيادي ايجاد مي‌شود. در اين مدل، بيمه‌نامه معمولا منعکس‌کننده نيازها و ترجيحات اعضايي است که در تيم مديريت و توسعه محصول نماينده دارند. اين ويژگي به آن‌ها اجازه مي‌دهد به سرعت به مقياس زياد دست يابند و از نظر مالي به ثبات برسند.

-         مدل سازمان‌هاي جامعه‌محور: در اين مدل، سازمان‌هاي اجتماعي محلي، موسسات مالي خرد و سازمان‌هاي مردم‌نهاد يا تعاوني‌ها، مشترکا بيمه‌هاي خود را توسعه داده و توزيع مي‌کنند. سازمان جامعه‌محور، ريسک را يک‌کاسه، مديريت و جذب مي‌کند. اين مدل موجب ايجاد مالکيت قدرتمند سازمان و بيمه‌گذاران عضو مي‌شود و به دليل مشارکت جامعه و پايش افراد مشابه، باعث کاهش هزينه‌هاي اطلاعات و اجراي کار (هزينه‌هاي مبادله) و نيز کم‌تر شدن احتمال انتخاب نامساعد و مخاطرات اخلاقي مي‌شود. اين بيمه‌گران نوعا تحت حاکميت مقررات بيمه‌اي قرار ندارند. طرح‌هاي جامعه‌محور به‌طور کلي محلي هستند و مقياس کوچکي دارند، اعضاي خود را به صورت داوطلبانه انتخاب مي‌کنند و در حوزه‌هاي جغرافيايي محدودي فعال هستند. بازار هدف آن‌ها کارگران غيررسمي، از جمله کشاورزان و افرادي هستند که خوداشتغالي دارند. علاوه بر اين‌ها، ويژگي ديگر اين طرح‌ها اين است که اعضاي همگني دارند. اين ويژگي باعث مي‌شود که نتوانند به قدر کافي ريسک را در ميان گروه‌ها تنوع بخشند و ميان گروه‌هاي فقيرتر و غني‌تر اقدام به کمک يارانه‌اي متقابل کنند. هم‌چنين مستعد انتخاب نامساعد مي‌شوند.

3- محصولات رايج بيمه خرد

الف) بيمه عمر: اگر نهادي بخواهد به ارائه محصولات بيمه خرد بپردازد، بيمه عمر محصولي است که محل خوبي براي شروع مي‌باشد. سهولت ارائه بيمه عمر به اين علت است که بررسي ريسک بيمه‌شده (که در اين‌جا مرگ است) آسان است، تقلب در آن دشوار بوده و براي هر شخص تنها يک بار رخ مي‌دهد و ريسک مخاطرات اخلاقي آن هم پايين است. پايه‌ترين محصول خرد بيمه عمر، بيمه عمر اعتباري است. محصولات بيمه عمر خرد پيشنهادي به شرح جدول 1 هستند.

جدول 1- محصولات بيمه خرد پيشنهادي

رديف

نام محصول

نوع

شرح

1

عمر اعتباري

اعتباري

پوشش براي معوقات وام، در صورت فوت قرض‌گيرنده

2

ازکارافتادگي اعتباري

اعتباري

پوشش براي معوقات وام در صورت ازکارافتادگي دائم قرض‌گيرنده

3

مزاياي اضافي

زماني

يک بيمه‌نامه عمر زماني که مرتبط با بازه زماني وام است. اگر قرض‌گيرنده در طول دوره وام فوت کند، ذينفعان او پرداختي ثابتي را دريافت خواهند کرد تا هزينه‌هاي کفن و دفن و ساير هزينه‌هاي فوري ضروري را پوشش دهند. نام اين بيمه‌نامه به اين دليل است که با بيمه عمر اعتباري (و شايد با ازکارافتادگي اعتباري) فروخته مي‌شود و بنابراين مزاياي آن علاوه بر معوقات وام است که توسط بيمه‌نامه ديگر پوشش داده مي‌شود.

4

عمرهاي اضافي

زماني

اين بيمه‌نامه هميشه با بيمه‌نامه مزاياي اضافي فروخته مي‌شود و تعداد مشخصي از اعضاي ديگر خانواده را پوشش مي‌دهد. زمان بيمه‌نامه مرتبط با زمان وام است.

5

ادامه‌دار

زماني

اين بيمه‌نامه زماني قابل تمديد يک ماهه، ادامه بيمه‌نامه مزاياي اضافي است. اگر مشتري موسسه مالي بخواهد بدون قرض‌گرفتن وام ديگري، پوشش بيمه‌اي داشته باشد، مي‌تواند اين محصول را در پايان دوره وام خود بخرد.

ب) بيمه درمان: بيمه درمان اصلي‌ترين محصول بيمه‌اي مورد نياز خانوارهاي کم‌درآمد است، اما ارائه بيمه در برابر ريسک‌هاي سلامت، در مقايسه با ارائه بيمه‌هاي عمر، چالش‌هاي متفاوت و پيچيده‌تري را براي ارائه‌دهندگان ايجاد مي‌کند. محصولات بيمه درمان خردي که وجود دارند، محدود هستند، پوشش نسبتا کمي دارند و در برخي موارد هزينه آن‌ها از طريق اهداکنندگان و يارانه تامين مي‌شود. بااين‌وجود، موسسات طرح‌هاي زيادي را ارائه مي‌کنند. در حوزه بيمه‌هاي خرد، درمان سرپايي، بستري در بيمارستان و بيمه‌نامه‌هاي جامع، در بسياري از کشورها در دسترس هستند. پوشش بيمه درمان مي‌تواند يا کامل باشد و در آن هزينه کامل خدمات توسط طرح بيمه‌اي پرداخت شود، يا جزئي باشد و به نيازهاي بيمه‌گذاران و بيمه‌گر و ظرفيت بيمه‌گذار براي پرداخت حق بيمه بستگي داشته باشد.

ج) بيمه اموال: بر خلاف بيمه‌هاي عمر و درمان، که نهادها و شرکت‌هاي بسياري، تمايل به ارائه آن به خانوارهاي کم‌درآمد دارند، شرکت‌هاي معدودي اقدام به ارائه بيمه براي ريسک‌هاي اموال مي‌کنند که اين باعث شده هم در اموال شخصي و هم در دارايي‌هاي مربوط به کسب‌وکار، ريسک‌هاي خانواده‌هاي کم‌درآمد بدون بيمه باقي بمانند. بيمه‌نامه‌هاي خرد اموال، غالبا آتش‌سوزي و فجايع طبيعي را پوشش مي‌دهند. پتانسيل مخاطرات اخلاقي و به ويژه تقلب، براي دارايي‌هايي که نوعا تحت مالکيت افراد کم‌درآمد قرار دارند، مي‌تواند بالا باشد. ريسک‌هاي تحت پوشش يک بيمه‌نامه اموال، مي‌تواند از همه ريسک‌ها تا تنها يک ريسک خاص، مانند خسارت ناشي از آتش يا سيل متغير باشد. اگرچه پوشش همه ريسک‌ها، مزاياي جامع‌تري را به بيمه‌گذار ارائه مي‌کند و اداره آن مي‌تواند براي ارائه‌دهنده ساده‌تر باشد (زيرا نيازي به بررسي علت خسارت ندارد)، اما تجربيات نشان مي‌دهند که ارائه اين نوع پوشش به اقشار کم‌درآمد، با مبنايي که از نظر مالي پايدار باشد، دشوار است.

4- مقررات و نظارت بيمه‌هاي خرد

 شکي وجود ندارد که نهادهاي ارائه‌کننده محصولات و خدمات بيمه خرد، براي انجام عمليات خود نيازمند برخي قوانين و مقررات مي‌باشند و دولت و نهاد ناظر بايد مقررات احتياطي لازم را براي اطمينان از بقاي ارائه‌دهنده و محافظت از حقوق مصرف‌کنندگان تدوين کنند.

يکي از ويژگي‌هاي مقرراتي بيمه خرد اين است که حوزه‌هاي قانوني مختلفي بر آن تاثير دارند؛ يعني علاوه بر قوانين و مقررات بيمه‌اي، مواردي چون قوانين و مقررات مربوط به موسسات خصوصي هم بر ارائه اين بيمه‌ها اثر دارند و حتي گاهي اين مقررات بيشتر از قوانين بيمه‌اي بر ارائه‌دهنده بيمه خرد اثر مي‌گذارند؛ زيرا مانع قرار گرفتن آن‌ها در زير چتر قوانين بيمه‌اي مي‌شوند. اين حالت مثلا وقتي وجود دارد که يک سازمان مردم‌نهاد، تصميم دارد خدمات بيمه خرد را به مشتريانش ارائه ‌کند، اما با عنوان همين سازمان نمي‌تواند تحت قوانين بيمه قرار بگيرد؛ زيرا اين قانون فقط براي موسسات بازرگاني به کار مي‌رود.

الف) تجربيات کشورها: از جمله چالش‌هايي که مقررات براي ارائه بيمه‌هاي خرد ايجاد مي‌کنند، مي‌توان به الزامات بالاي حداقل سرمايه، الزامات فراوان نمايندگي و مقررات مربوط به جزييات بيمه‌نامه اشاره کرد. در هر حال، علي‌رغم چالش‌هاي مقرراتي پيچيده و گسترده، راهکارهايي وجود دارند که در کشورهاي مختلف در حال اجرا هستند. در هر يک از کشورهاي مورد بررسي اين طرح، شيوه خاصي براي مواجهه با بيمه خرد وجود داشته است. به‌طور مثال نهاد ناظر بيمه هندوستان (IRDA)، شرکت‌هاي بيمه بازرگاني را ملزم به ارائه خدمت به فقرا کرد که در صورت ناکامي در رسيدن به اهداف مورد نظر، براي شرکت‌ها جريمه‌هاي مالي در نظر گرفته و در صورت تکرار تخلفات مجوز بيمه‌گر لغو مي‌شد. IRDA جهت کمک به شرکت‌ها در انطباق با اين الزامات، براي بيمه خرد مقررات جديدي وضع کرد. اين مقررات واسطه‌هاي جديدي را با عنوان واسطه بيمه خرد ايجاد کردند که مي‌توانستند يک سازمان مردم‌نهاد، موسسه مالي خرد يا هر سازمان جامعه‌محوري باشند که توسط بيمه‌گر منصوب مي‌شد، تا از طريق اشخاص ويژه‌اي بيمه خرد را توزيع کند. مقررات بيمه خرد هند در سال 2005 وضع و در سال 2015 بازبيني شد و محدوديت‌هاي آن تا حدي کاهش يافت.

رويکرد نهاد ناظر بيمه آفريقاي جنوبي در قبال بيمه‌هاي خرد، رسمي‌کردن بيمه‌هاي خرد غيررسمي کفن‌ودفن بود. در فيليپين، يک نظام دو سطحي توسط نهاد ناظر بيمه ايجاد شد که شبيه محيط قانوني تامين مالي خرد بود. سطح اول مربوط به شرکت‌هاي بيمه متعارف است و سطح دوم متشکل از انجمن‌هاي منافع متقابل است. اين انجمن‌ها شکلي نهادي هستند که توسط کميسيون بيمه و در دامنه قانون بيمه براي ارائه بيمه‌هاي خرد ايجاد مي‌شوند. براي ارائه‌دهندگان بيمه در اين سطح، طي سه مرحله مقررات مجزايي وضع شده است.

ب) الزامات تدوين مقررات بيمه خرد: با توجه به مقرراتي که در کشورهاي مختلف براي بيمه‌هاي خرد وضع شده‌اند، براي تدوين قوانين و مقررات براي اين نوع از بيمه، برخي موارد بايد مورد توجه قرار گيرند که عبارتند از:

-         تعريف محصولات و بازارها: اگر قرار باشد مقرراتي خاص براي محصولات و بازارهاي بيمه‌ خرد اعمال شوند، آن محصولات و بازارها بايد تعريف شوند. رويکردهايي که در اين موضوع تا به حال به کار گرفته شده‌اند، شامل تعريف محصول، تعريف جمعيت هدف و تعريف موجوديت عهده‌دار ريسک است.

-         نحوه توزيع: از آن‌جايي که استفاده از کانال‌هاي توزيع متعارف براي بيمه‌هاي خرد به صرفه نيست، لازم است که ساير کانال‌هاي توزيع رايج براي بيمه‌هاي خرد در قانون مشخص شوند يا اگر قرار است نمايندگان اختصاصي براي بيمه خرد تاسيس شوند، کاهش الزامات نمايندگي مورد توجه قانون‌گذار قرار گيرد.

-         طراحي و قيمت‌گذاري محصول: در بيشتر کشورهايي که مقررات ويژه‌اي براي بيمه‌هاي خرد وجود دارد، مقررات خاصي در زمينه طراحي و قيمت‌گذاري محصول تدوين مي‌شود. ساده بودن درک بيمه‌نامه، مدت پوشش، تعداد خطراتي که مي‌توانند تحت پوشش يک بيمه‌نامه قرار گيرند، محدوديت نرخ (تعيين سقف حق بيمه يا يارانه حق بيمه) از جمله مواردي هستند که در اين حيطه بايد مورد توجه قرار گيرند.

-         مقررات احتياطي و توانگري: الزامات سرمايه‌اي، منبع نگراني بسياري از بيمه‌گران خرد کوچک هستند و در اکثر موارد، الزامات سرمايه‌اي که در قانون بيمه‌هاي متعارف تعيين شده، براي بيمه‌گران خرد بسيار زياد است و مي‌تواند مانع رشد صنعت بيمه خرد شود. ضمن اين‌که، الزامات مربوط به سرمايه اوليه مي‌تواند مانعي براي ورود به بازار هم باشد. در اين زمينه در کشورهاي مختلف دو رويکرد وجود دارد: تعيين الزاماتي برابر با بيمه‌گران متعارف يا الزاماتي کمتر براي بيمه‌هاي خرد.

ج) ديدگاه انجمن بين‌المللي ناظران بيمه: انجمن بين‌المللي ناظران بيمه از سال 2006 و از طريق کارگروه مشترک با شبکه بيمه خرد، براي کمک به نهادهاي ناظر کشورها در مواجهه با چالش‌هاي مربوط به سياست‌هاي فراگيري بيمه‌اي، روي موضوعات مربوط به اين حوزه کار مي‌کند. در اين راستا اين انجمن تا سال 2012، سه گزارش موضوعي را منتشر کرده است:

-         گزارش موضوعي درباره مقررات و نظارت بيمه‌هاي خرد (ژوئن 2007)

-         گزارش موضوعي درباره مقررات و نظارت انجمن‌هاي متقابل، تعاوني‌ها و ساير سازمان‌هاي جام

امتیاز :  ۰ |  مجموع :  ۰

برچسب ها
    پژوهشکده بیمه
    5.5.7.0
    V5.5.7.0